વિશ્વ રેડિયો દિવસ

આકાશવાણીની એ સુપ્રસિદ્ધ ‘સિગ્નેચર ટ્યુન’ (Signature Tune) સાંભળતા જ આજે પણ કરોડો ભારતીયોના મનમાં એક પ્રકારની શાંતિ અને આત્મીયતાનો અનુભવ થાય છે. આ ટ્યુન પાછળનો ઇતિહાસ પણ ખૂબ જ રસપ્રદ છે.

જ્યારે રેડિયો સ્ટેશન શરૂ થાય ત્યારે વગડતી આ ટ્યુન દુનિયાના સૌથી જૂના અને લોકપ્રિય ‘સાઉન્ડ બ્રાન્ડિંગ’ માંથી એક છે.
કોણે બનાવી હતી? આ ટ્યુન
આ ટ્યુન વર્ષે ૧૯૩૬માં વોલ્ટર કૌફમેન (Walter Kaufmann) નામના એક યહુદી સંગીતકારે તૈયાર કરી હતી. તેઓ જર્મનીથી નાઝીઓના ત્રાસથી બચવા ભારત (મુંબઈ) આવ્યા હતા અને આકાશવાણીમાં મ્યુઝિક ડાયરેક્ટર તરીકે જોડાયા હતા.
આ ટ્યુનમાં મુખ્યત્વે વાયોલિન અને તંબુરાનો ઉપયોગ થયો છે.જેમાં ભારતીયતાના ધૂન રાગ ‘શિવરંજની’ પર આધારિત છે, જે ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતની સુંદરતા દર્શાવે છે.
આ ટ્યુનમાં વાયોલિન વગાડનાર કલાકાર વી.જી. જોગ હતા, જેઓ ભારતના ખૂબ જ ખ્યાતનામ વાયોલિન વાદક હતા.
કાર્યક્રમોની ખાસ સિગ્નેચર ટ્યુન્સ માત્ર આકાશવાણીની મુખ્ય ટ્યુન જ નહીં, પણ ગુજરાતના અમુક કાર્યક્રમોના શરૂઆતના સંગીતે પણ લોકોના મનમાં ખાસ જગ્યા બનાવી હતી.
ગામનો ચોરો આ કાર્યક્રમની શરૂઆતમાં વાગતું શરણાઈ અને ઢોલનું સંગીત સાંભળતા જ ગામડાઓમાં લોકો રેડિયો પાસે ભેગા થઈ જતા.
સમાચાર શરૂ થતા પહેલા જે ગંભીર અને લયબદ્ધ સંગીત વાગતું, તે શ્રોતાઓને સાવચેત કરી દેતું કે હવે દેશ-દુનિયાની મહત્વની ખબરો આવવાની છે.
યુવવાણીની ટ્યુન થોડી ઉત્સાહજનક અને આધુનિક હતી, જે તે સમયના યુવાનોને આકર્ષતી હતી.

શા માટે આ બધી ટ્યુન આજે પણ અદ્ભુત છે?
આજે ડિજિટલ યુગમાં હજારો પ્રકારના રિંગટોન અને સંગીત ઉપલબ્ધ છે, છતાં આકાશવાણીની આ ધૂન એટલા માટે અનોખી છે કારણ કે,તે ભારતીય સંસ્કૃતિ અને આધુનિક પશ્ચિમી વાદ્યનો અદભૂત સમન્વય છે.તેમાં એક પ્રકારની સ્થિરતા (Stability) અને ભરોસાનો ભાવ છે.
આકાશવાણીના ઇતિહાસમાં અનેકવાર આ ટ્યુન બદલવાનો વિચાર કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ લોકોના એટલા ભાવનાત્મક જોડાણને કારણે તે ક્યારેય બદલાઈ નથી. તે આજે પણ એ જ અંદાજમાં પ્રસારિત થાય છે.
રેડિયો પર સમાચાર સાંભળવા એ એક સમયે શિસ્ત અને જ્ઞાનનું પ્રતીક ગણાતું. આકાશવાણીના સમાચારની એક ચોક્કસ પદ્ધતિ અને ગંભીરતા હતી, જે આજે પણ ઘણા વડીલોને યાદ છે.
આકાશવાણી સમાચાર: એક આગવી શૈલી
જ્યારે ટેલિવિઝન નહોતું, ત્યારે દેશ અને દુનિયાની સચોટ માહિતી માટે લોકો માત્ર રેડિયો પર જ નિર્ભર હતા.
સમાચારની શરૂઆત હંમેશા આ વાક્યથી થતી,”આ આકાશવાણી છે, હવે આપ (ઉદ્ગોશક નું નામ) પાસેથી સમાચાર સાંભળશો…”
આ વાક્ય સાંભળતા જ ઘરમાં એકદમ શાંતિ છવાઈ જતી. ઉદ્ઘોષકોના ઉચ્ચારો એટલા શુદ્ધ અને સ્પષ્ટ હતા કે,લોકો તેના પરથી ગુજરાતી ભાષા શીખતા.

ગુજરાતીમાં સમાચાર મુખ્યત્વે દિવસમાં ત્રણ વાર પ્રસારિત થતા જે આજે પણ થાય છે.
સવારે ૭:૧૦ – ૭:૧૫ વાગ્યે નાસ્તા કે ચા સાથે લોકો રાતભરની મુખ્ય ઘટનાઓ જાણતા.બપોરે ૨:૧૦ – ૨:૧૫ કલાકે ખેડૂતો અને ગૃહિણીઓ માટે આ સમયગાળો સમાચાર જાણવાનો રહેતો.સાંજે ૭:૧૦ – ૭:૧૫ કલાકે દિવસભરની મહત્વની ઘટનાઓનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન આવતું, જ્યારે રાત્રે ૮:૪૫ વાગ્યે દિલ્હીથી પ્રસારિત થતા હિન્દી સમાચાર અને ત્યારબાદ અંગ્રેજી સમાચાર સાંભળવા એ પણ એક પરંપરા હતી.

રેડિયોના જમાનામાં સમાચારની વિશ્વસનીયતા
આજના ‘બ્રેકિંગ ન્યૂઝ’ ના જમાનામાં ઘણીવાર ઉતાવળમાં ભૂલો થતી હોય છે, પરંતુ આકાશવાણીનો સિદ્ધાંત હતો “ભલે સમાચાર મોડા મળે, પણ સાચા મળવા જોઈએ.” એટલે જ લોકો રેડિયોના સમાચારને ‘પથ્થરની લકીર’ માનતા.

ગુજરાતના જાણીતા ન્યૂઝ રીડર્સ
અમુક અવાજો એવા હતા કે જે સાંભળીને જ ખબર પડી જતી કે આ આકાશવાણીના સમાચાર છે.
* પૂનમભાઈ કડિયા: તેમનો ગંભીર અને ભારે અવાજ સમાચારમાં એક અલગ જ વજન ઊભું કરતો.
* અશ્વિની કુમાર: સમાચાર વાંચવાની તેમની લયબદ્ધ શૈલી શ્રોતાઓને જકડી રાખતી.
* વિનોદ રાવ: સમાચારમાં સ્પષ્ટતા અને ગંભીરતા માટે તેઓ જાણીતા હતા.

રેડિયો સમાચારની ખાસિયતો
ભાષાની શુદ્ધતા હતી.રેડિયો સમાચારમાં ક્યારેય અશિષ્ટ કે બિનજરૂરી શબ્દોનો પ્રયોગ થતો નથી. તે ગુજરાતી ભાષાના વ્યાકરણ અને ઉચ્ચારો માટે આદર્શ ગણાય છે.
ઉપરાંત કોઈપણ પક્ષપાત વગર માત્ર માહિતી પીરસવી એ આકાશવાણીની ઓળખ રહી છે.
ખેડૂતો માટે સમાચારના અંતે આવતા ‘હવામાન સમાચાર’ અને ‘બજાર ભાવ’ એ ગ્રામીણ અર્થતંત્રનો આધારસ્તંભ હતા.
રેડિયોની ખાસ વાત એ છે કે,૧૯૭૧નું ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ હોય કે મહાત્મા ગાંધીની હત્યાના સમાચાર, ભારતના ઈતિહાસની તમામ મોટી ક્ષણોની જાણકારી દેશવાસીઓને સૌપ્રથમ આકાશવાણી દ્વારા જ મળી હતી.
જો આપણે રેડિયોની વાત કરીએ અને ‘વિવિધ ભારતી’ કે ‘બિનાકા ગીતમાલા’ નો ઉલ્લેખ ન કરીએ, તો રેડિયોનો ઇતિહાસ અધૂરો ગણાય. આ એવા કાર્યક્રમો હતા જેમણે ભારતીય ફિલ્મ સંગીતને ઘેર-ઘેર પહોંચાડ્યું.
* બિનાકા ગીતમાલા: અમીન સાયાનીનો જાદુઈ અવાજ
‘બિનાકા ગીતમાલા’ એ ભારતીય રેડિયો ઇતિહાસનો સૌથી સફળ અને લોકપ્રિય કાર્યક્રમ હતો. આ કાર્યક્રમ ૧૯૫૨માં રેડિયો સિલોન (શ્રીલંકા) પરથી શરૂ થયો હતો, કારણ કે તે સમયે ભારતમાં ફિલ્મી ગીતોના પ્રસારણ પર અમુક નિયંત્રણો હતા.

ઉપરાંત અમીન સાયાનીની બોલવાની શૈલી, “બહનૌ ઔર ભાઈયોં…” આજે પણ આઈકોનિક છે. તેમના અવાજમાં એક અનોખો મધુર અંદાજ અને ઉત્સાહ હતો. આ કાર્યક્રમમાં ગીતોની લોકપ્રિયતા મુજબ ૧ થી ૧૬ નંબર આપવામાં આવતા. જે ગીત ‘પાયદાન’ પર ટોચ પર રહેતું, તેને સાંભળવા માટે લોકો આખું અઠવાડિયું રાહ જોતા.
કાર્યક્રમ શરૂઆતની ટ્યુન સાંભળતા જ શેરીઓમાં શાંતિ છવાઈ જતી અને લોકો રેડિયો પાસે ગોઠવાઈ જતા.

વિવિધ ભારતી: મનોરંજનનો ખજાનો
૩ ઓક્ટોબર ૧૯૫૭ના રોજ આકાશવાણીએ ફિલ્મી સંગીતના ચાહકો માટે ખાસ ‘વિવિધ ભારતી’ સેવાની શરૂઆત કરી.
હવામહલ કાર્યક્રમમાં આવતા ‘ઝલકી’ (નાના નાટકો) અને હાસ્યના ટુચકાઓ લોકોમાં ખૂબ લોકપ્રિય હતા. રાત્રે ૮:૦૦ વાગ્યે આ કાર્યક્રમ આવતો.
રાત્રે મોડેથી આવતા આ કાર્યક્રમમાં ગીતોની સાથે સાથે તેની પાછળના કિસ્સાઓ સંભળાવવામાં આવતા. તે સંગીતપ્રેમીઓ માટે એક ભાવનાત્મક પ્રવાસ જેવો હતો.
ભૂલે બિસરે ગીત સવારના સમયે આવતા આ કાર્યક્રમમાં ૧૯૩૦ થી ૧૯૬૦ના દાયકાના જૂના અને અમર ગીતો વગાડવામાં આવતા.
સખી સહેલી બપોરના સમયે ખાસ ગૃહિણીઓ માટેનો કાર્યક્રમ, જેમાં ઘરગથ્થુ નુસખા અને ગીતોની ફરમાઈશ રહેતી.
ફરમાઈશના કાર્યક્રમો: ‘મનચાહે ગીત’
ગુજરાતમાં આકાશવાણી અમદાવાદ અને વડોદરા પરથી આવતા ફરમાઈશી ગીતોના કાર્યક્રમોની એક અલગ જ મજા હતી.
લોકો ટપાલ પાછળ (Postcards) પોતાના નામ અને મનપસંદ ગીતો લખીને મોકલતા.
જ્યારે રેડિયો પર ઉદ્ઘોષક તમારું અને તમારા ગામનું નામ બોલે, ત્યારે જે આનંદ થતો તે આજની સોશિયલ મીડિયાની ‘લાઈક્સ’ કરતાં ક્યાંય વધુ હતો.
ઘણીવાર એક જ ગીત માટે આખા ગામના લોકોના નામની લાંબી યાદી વાંચવામાં આવતી!
જાહેરાતોનો યુગ
વિવિધ ભારતી એ ભારતનું પહેલું સ્ટેશન હતું જેણે વ્યવસાયિક જાહેરાતો શરૂ કરી. ‘બિનાકા ટૂથપેસ્ટ’, ‘નિર્મા પાવડર’ અને ‘વિક્સ’ જેવી બ્રાન્ડ્સ રેડિયોની જાહેરાતો દ્વારા જ ભારતના ગામેગામ જાણીતી બની હતી.
રસપ્રદ વાત એ છે કે,અમીન સાયાનીએ ‘બિનાકા ગીતમાલા’ ના કુલ ૪૨ વર્ષ સુધી ૫૪,૦૦૦ થી વધુ કાર્યક્રમો પ્રસ્તુત કર્યા હતા, જે એક વિશ્વ રેકોર્ડ સમાન છે.
રેડિયો સાંભળવો એ માત્ર મનોરંજન નહોતું, પણ એક આખી ‘વિધિ’ હતી. આજના ટચ-સ્ક્રીન યુગમાં એ જૂની યાદો કદાચ કોઈ પરીકથા જેવી લાગે, પણ એ સમયના શ્રોતાઓ માટે તે એક રોમાંચ હતો.
…

રેડિયો સાથે જોડાયેલી એ જૂની અને મીઠી યાદો
એન્ટેનાનું ‘સર્કસ’
જ્યારે અવાજમાં ‘સરરાટ’ (Static Noise) આવતો, ત્યારે ઘરના નાના છોકરાઓને કામે લગાડવામાં આવતા.
રેડિયોનો લાંબો સ્ટીલનો એન્ટેના ખેંચવો, તેને ડાબે-જમણે ફેરવવો અને ક્યારેક તો એન્ટેના સાથે તાંબાનો વાયર બાંધીને તેને બારીની બહાર કાઢવો પડતો.
“હા… હા… હવે અવાજ ક્લિયર આવે છે, ત્યાં જ પકડી રાખજે!” – આવા સંવાદો દરેક ઘરમાં સંભળાતા.

‘એવરેડી’ ના લાલ સેલ
રેડિયોનો જીવ તેના સેલમાં હતો.
જ્યારે સેલ પૂરા થવા આવે ત્યારે રેડિયોનો અવાજ ધીમો અને ‘ઘેરો’ થઈ જતો જાણે સંગીત સ્લો-મોશનમાં વાગતું હોય!
સેલ ખતમ થઈ જાય ત્યારે તેને થોડીવાર તડકામાં તપાવવામાં આવતા અથવા હળવેથી પથ્થર પર ઠોકવામાં આવતા, જેથી તે બીજા ૧-૨ કલાક ચાલી શકે!
રેડિયો પરનું મખમલી કવર
રેડિયો એ ઘરની કિંમતી મિલકત ગણાતી. તેને ધૂળ ન લાગે તે માટે મમ્મી કે દાદી હાથેથી ગૂંથેલું ઉનનું કવર અથવા સુંદર કાપડનું કવર તેના પર ઢાંકતા. રેડિયોને હંમેશા ઘરના સૌથી ઊંચા કબાટ કે અભરાઈ પર માનભેર રાખવામાં આવતો.
સ્ટેશન પકડવાની કળા
રેડિયોના ડાયલ પર લાલ કાંટો ધીમે-ધીમે ફેરવવો એ એક ચોકસાઈનું કામ હતું.
“૯૧.૧” કે “વિવિધ ભારતી” શોધવા માટે મિલીમીટર જેટલો કાંટો ખસતો અને આજુબાજુના સ્ટેશનોના અવાજો સંભળાતા. એ લાલ કાંટો બરોબર સેટ થાય ત્યારે જે મધુર સંગીત રેલાતું, તેનો સંતોષ જ અલગ હતો.
ટપાલ લખવાનો ક્રેઝ
રેડિયો પર પોતાનું નામ સાંભળવા માટે લોકો પાંચ પૈસાનું પોસ્ટકાર્ડ લખતા.
“મુ. પો. -ગડત , જિલ્લો -વલસાડથી અમે બધા મિત્રો આ ગીતની ફરમાઈશ કરીએ છીએ…”
પોતાની ટપાલ રેડિયો સ્ટેશને પહોંચી હશે કે નહીં, તેની ચિંતામાં આખું અઠવાડિયું પસાર થતું.

સામાજિક જીવન પર અસર ચોરાની ચર્ચા
ગામના પાદરે કે વડલા નીચે એક રેડિયો ચાલતો હોય અને આખું ગામ ત્યાં બેસીને સમાચાર કે કૃષિ વિષયક વાતો સાંભળતું.
ભારત-પાકિસ્તાનની મેચ હોય ત્યારે રેડિયો પર સુશીલ દોશીનો અવાજ સાંભળવા રસ્તાઓ સૂમસામ થઈ જતા. લોકો રેડિયો કાન પાસે રાખીને ચાલતા જોવા મળતા.
વિશ્વ રેડિયો દિવસ પર આ વાતો યાદ કરવી એટલે આપણા બાળપણના એ નિખાલસ સમયમાં પાછા ફરવું. ભલે આજે ટેકનોલોજી વધી ગઈ, પણ રેડિયોના એ ‘ખરખર’ અવાજમાં જે આત્મીયતા હતી, તે આજે પણ અજોડ છે.