ગુજરાતના વિશિષ્ટ રેડિયો સ્ટેશનો અને કાર્યક્રમો

આકાશવાણી ભુજ
કચ્છ જેવા સરહદી વિસ્તારમાં આકાશવાણી ભુજની ભૂમિકા ખૂબ જ મહત્વની રહી છે.ખાસ કરીને ૨૦૦૧ના ભૂકંપ સમયે જ્યારે તમામ સંપર્ક સાધનો તૂટી પડ્યા હતા, ત્યારે ભુજ રેડિયો સ્ટેશન સતત ચાલુ રહીને લોકો સુધી મદદ અને સમાચાર પહોંચાડવાનું એકમાત્ર સાધન બન્યું હતું.
આકાશવાણી ભુજના લોકપ્રિય કાર્યક્રમોની વાત કરવામાં આવે તો,’ગામનો ચોરો’ આ કાર્યક્રમ કચ્છી ભાષા અને સંસ્કૃતિને જીવંત રાખવામાં અને ખેડૂતોને માર્ગદર્શન આપવામાં આજે પણ મોખરે છે.

આકાશવાણી અમદાવાદ-વડોદરાના યાદગાર કાર્યક્રમો
કેટલાક કાર્યક્રમોએ પેઢીઓની પેઢીઓનું ઘડતર કર્યું છે તેવા રેડિયો કાર્યક્રમો એટલે ‘ગામનો ચોરો’ અને ‘ખેતીવાડી’ ખેડૂતો માટેનું જ્ઞાન પીરસતા કાર્યક્રમો, ‘બાલસભા’ બાળકો માટે શનિવારે કે રવિવારે આવતા આ કાર્યક્રમે અનેક બાળ કલાકારો આપ્યા છે,’યુવવાણી’ યુવાનો માટેનો ખાસ મંચ, જ્યાંથી અનેક મોટા ઉદ્ઘોષકો (Announcers) અને કલાકારો બહાર આવ્યા છે.

કમ્યુનિટી રેડિયો (Community Radio) સ્થાનીક અવાજ
ગુજરાતમાં સરકારી અને ખાનગી એફએમ સિવાય ‘કમ્યુનિટી રેડિયો’નો કન્સેપ્ટ પણ ખૂબ સફળ રહ્યો છે.જેમાં રેડિયો નાઝનીન (વાપી)એ આદિવાસી અને ગ્રામીણ વિસ્તારો માટેનું ખાસ સ્ટેશન છે.
રેડિયો રુદ્ર (કચ્છ) જે સ્થાનીક કલાકારો અને સંગીતને પ્રોત્સાહન આપે છે,આઝાદ રેડિયો (અમદાવાદ જેલ) સાબરમતી જેલના કેદીઓ દ્વારા ચલાવવામાં આવતો આ રેડિયો સુધારણા અને મનોરંજનનું અનોખું ઉદાહરણ છે.

આધુનિક સમયના આર.જે. (RJ Culture)

અમદાવાદ, સુરત અને રાજકોટ જેવા શહેરોમાં RJ દેવકી, RJ ધ્વનિત અને RJ હર્ષિલ જેવા નામોએ રેડિયોને એક નવી ઓળખ આપી છે. તેઓ માત્ર ગીતો જ નથી વગાડતા, પણ સામાજિક મુદ્દાઓ પર જાગૃતિ ફેલાવવાનું કામ પણ કરે છે.

રેડિયો વિશે કેટલીક રસપ્રદ વાતો
પ્રથમ FM સેવા અમદાવાદમાં ૧૯૯૦ના દાયકામાં સૌપ્રથમ શરૂઆત થઈ હતી.
કોરોના કાળ દરમિયાન, ગુજરાત સરકારે રેડિયોના માધ્યમથી ‘હોમ લર્નિંગ’ કાર્યક્રમો ચલાવીને ગામડાના બાળકો સુધી શિક્ષણ પહોંચાડ્યું હતું.

ગુજરાતના યાદગાર રેડિયો નાટકો (Radio Dramas)

રેડિયો નાટકની ખાસિયત એ હતી કે તેમાં દ્રશ્યો નહોતા, પણ કલાકારોના અવાજ અને ‘સાઉન્ડ ઇફેક્ટ્સ’ (પગલાંનો અવાજ, દરવાજો ખુલવાનો અવાજ વગેરે) થી શ્રોતાઓના મનમાં આખું દ્રશ્ય ઊભું થતું.રવિવારની બપોરે પ્રસારિત થતા નાટકો માટે આખું કુટુંબ રેડિયો ફરતે ગોઠવાઈ જતું. જ્યોતીન્દ્ર દવે અને વિનોદ ભટ્ટના લખાણો પર આધારિત હાસ્ય નાટકો ખૂબ લોકપ્રિય હતા.આકાશવાણી પરથી પ્રસારિત થતા ‘ઝવેરચંદ મેઘાણી’ની નવલકથાઓ પર આધારિત નાટકો (જેમ કે સોરઠી બહારવટિયા) લોકોમાં શૌર્ય જગાડતા. રેડિયો નાટકમાં ‘પાર્શ્વ સંગીત’ અને અવાજના મોડ્યુલેશનનો જે ઉપયોગ થતો તેને કારણે તેને ‘શ્રાવ્ય કાવ્ય’ જેવો અનુભવ માનવામાં આવતો.

ગુજરાતના ખ્યાતનામ ઉદ્ઘોષકો (Announcers)

રેડિયો પર જે વ્યક્તિનો અવાજ સાંભળીને જ લોકો ઓળખી જતા કે આ કયું સ્ટેશન છે, એવા કેટલાક દિગ્ગજ નામો
* ઇન્દુમતીબેન શેઠ: આકાશવાણી અમદાવાદના શરૂઆતના સમયના ખૂબ જ પ્રતિષ્ઠિત અને ગંભીર અવાજ.
* ચન્દ્રવદન મહેતા (ચંચી): તેઓ પોતે એક મહાન સાહિત્યકાર હતા અને આકાશવાણીના વિકાસમાં તેમનો મોટો ફાળો હતો. તેમના અવાજમાં એક પ્રકારની મૌલિકતા અને રમતિયાળ શૈલી હતી.
* સુરેશ દલાલ અને ગુલાબદાસ બ્રોકર: આ સાહિત્યકારો પણ વારંવાર રેડિયો પર સાહિત્યિક ચર્ચાઓ અને કવિતા પાઠ માટે આવતા, જેમને સાંભળવા એ એક લ્હાવો હતો.
* પ્રફુલ્લ ઠાકર: તેમના સમાચાર વાંચવાની શૈલી અને સ્પષ્ટ ઉચ્ચારો માટે તેઓ જાણીતા હતા.

આ ઉપરાંત રેડિયોમાં અમુક પાત્રો એટલા જીવંત બની ગયા હતા કે, લોકો તેમને સાચા માણસો સમજતા
ચાદર અને ગાદલો બાલસભાના પાત્રો હતા.બાળકોના કાર્યક્રમમાં આ પાત્રો દ્વારા શિક્ષણ અને મનોરંજન પીરસવામાં આવતું.
ખેડૂતો માટેના કાર્યક્રમોમાં વૈજ્ઞાનિક માહિતી આપતા ઉદ્ઘોષકો ગામડાઓમાં ‘રેડિયો કાકા’ તરીકે ઓળખાતા.

રેડિયો નાટકની એક મજા

શું તમે જાણો છો? જૂના જમાનામાં રેડિયો નાટકમાં ઘોડાના દોડવાનો અવાજ કરવા માટે નાળિયેરની બે કાચલીઓને એકબીજા સાથે પછાડવામાં આવતી હતી! આવા દેશી જુગાડથી અદ્ભુત અસરો પેદા કરવામાં આવતી.